وقتی والدین می‌گویند «حق با تو بود» چه اتفاقی می‌افتد؟ مسئولیت‌پذیری در روابط خانوادگی اهمیت زیادی دارد و پژوهش‌ها نشان می‌دهند که چطور گفتن یک عذرخواهی درست می‌تواند فضا و حال همه را بهتر کند 😊

تصور کنید دختری نوجوان نزد والدینش می‌آید و می‌گوید احساس می‌کند نسبت به برادر بزرگ‌ترش بی‌انصافی می‌شود: «احساس می‌کنم شما به برادرم امتیازات خیلی بیشتری می‌دهید. فقط به خاطر سنش نیست؛ انگار بیشتر به او اعتماد دارید تا به من.»

ژان-میشل روبیشو (Jean-Michel Robichaud)، روان‌شناسی در Université de Moncton در New Brunswick، این‌گونه موقعیت‌ها را بررسی می‌کند—جایی که نوجوانان از رفتار والدینشان آزار دیده‌اند. او در دوران دکترایش وقتی به‌عنوان درمانگر در Jewish General Hospital در مونترال کار می‌کرد خانواده‌هایی را دیده که روابطشان به خاطر جراحت‌هایی از دوران کودکی نوجوان آسیب‌خورده بود و همین کنجکاوی او را به مطالعه پاسخ والدین نسبت به آسیب و پیامدهای آن کشاند.

در این مثال فرضی، سوفی—نام مستعار—خود را با برادر موفق و کم‌دردسرش مقایسه می‌بیند و در نگاه خانواده «باغی و سرکش» قلمداد می‌شود. والدین نگران او هستند و در نتیجه اختیار و آزادی بیشتری از او می‌گیرند که احساس بی‌عدالتی را تشدید می‌کند.

روبیشو می‌خواست به بیماران کلینیکی خود توصیه‌های مبتنی بر پژوهش بدهد تا در زمان گیر کردن در تعارض راهی برای پیش رفتن داشته باشند. او به‌ویژه روی نقش عذرخواهی در فرزندپروری تمرکز کرد—این‌که آیا عذرخواهی مفید است و اگر مفید است باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد—اما در شروع کار مطالعات اندکی در این زمینه یافت.

تحقیقات قبلی نشان می‌دهد که عذرخواهی می‌تواند مسیر بخشش را هموار کند. کارینا شومان (Karina Schumann) که در اواخر دهه ۲۰۱۰ در دوره دکترا بود، متوجه شد بیشتر مطالعات بخشش از دیدگاه قربانی بررسی می‌کنند: «مردم عذرخواهی‌ها را چگونه درک می‌کنند؟ آیا عذرخواهی به بخشش کمک می‌کند؟» اما او پرسید که از جانب مرتکب چه می‌گذرد و چه چیزی باعث می‌شود کسی بخواهد جبران کند.

شومان که اکنون در University of Pittsburgh است، روی این سوال‌ها متمرکز شد: «چه چیزی تمایل ما به عذرخواهی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟ چه چیزهایی مرتکب را به سمت اقدام ترمیمی سوق می‌دهد؟»

روبیشو هم دید که پژوهش‌های معدود موجود بیشتر به بخش‌های غیرخانوادگی مانند عذرخواهی‌های دولتی یا روابط عاشقانه پرداخته‌اند. وقتی او در ۲۰۲۲ به موقعیت هیأت علمی Université de Moncton پیوست، تصمیم گرفت عذرخواهی در رابطه والد-فرزند را بررسی کند و با شومان همکاری کرد. نتایجِ اولیه برایشان شگفت‌آور بود: به نظر می‌رسید عذرخواهی نقش بسیار مهمی در روابط والد-کودک دارد.

شومان در بازبینی پژوهش‌های اخیر سه مانع اصلی برای عذرخواهی را شناسایی کرد. شایع‌ترین مانع حفظ آبرو و تصویر خود است؛ مواجهه با اشتباهات حس ناخوشایندی ایجاد می‌کند و ما دوست داریم خودمان را آدم‌های خوبی ببینیم، این باعث اجتناب از پذیرفتن خطا می‌شود 🤔

در لحظه‌ای که متوجه می‌شویم رفتاری‌مان آزاردهنده بوده، سریع به توجیه‌ها و بهانه‌ها فکر می‌کنیم: «من استرس داشتم، خسته بودم، یا تو حمایتی نکردی.» حتی اگر این دلایل را نگویم باز در ذهنمان سازوکارهایی برای توجیه رفتار ساخته می‌شود. علاوه بر این، در بسیاری از تعارض‌ها مسئولیت مشترک وجود دارد؛ ما نگرانیم اگر زودتر عذرخواهی کنیم، تمام بار تقصیر به گردن ما بیفتد: «نگرانم فکر کنی من کاملاً مسئولم.»

اگرچه معمولاً تعارض‌ها به‌صورت ساده به یک قربانی و یک مرتکب تقسیم می‌شوند، در واقع گاهی هر دو طرف در رفتاری نامناسب سهیم‌اند، اگرچه میزان تقصیر برابر نباشد. در تحقیقی که شومان با دانشجویش Anna Vazeou-Nieuwenhuis انجام داد، مشخص شد افرادی که self-compassionate بیشتری دارند پس از خطا کمتر در شرم فرو می‌روند و احتمال عقب‌نشینی‌شان کمتر است. به‌علاوه، طبق مطالعه‌ای در ۲۰۱۳ به رهبری Blake Riek، شرم معمولاً به دنبال جستجوی بخشش نمی‌انجامد.

وقتی افراد اشتباهات را جزء هویت خود ببینند، تمایل دارند از قبول مسئولیت طفره روند تا تصویر خود را حفظ کنند. برعکس، کسانی که می‌پذیرند اشتباه بخشی از تجربه‌ی انسانی است و اجازه نمی‌دهند اشتباه آن‌ها را تعریف کند، احتمال بیشتری دارد که عذرخواهی کنند.

مورد دیگر دشواری در هم‌دلی با کسی است که آزرده شده. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ویژگی‌های شخصیتی می‌توانند تأثیرگذار باشند: کسانی که self-esteem و compassion بالاتری دارند مایل‌تر به عذرخواهی‌اند، در حالی که ویژگی‌هایی مثل narcissism تمایل به عذرخواهی را کاهش می‌دهد. در آزمایش‌های متعدد، شومان دید افرادی که همدلی بیشتری نسبت به همسر یا دوست دارند، پاسخ‌های دفاعی نمی‌دهند و عذرخواهی‌های باکیفیت‌تری ارائه می‌دهند.

مورد سوم این است که افراد گاهی معتقدند عذرخواهی فایده‌ای ندارد چون طرف مقابل بخشش یا همدلی نشان نخواهد داد. مطالعه‌ای در ۲۰۱۲ نشان داد مرتکبان به نشانه‌های آمادگی قربانی برای ترمیم رابطه حساس‌اند و براساس آن رفتار خود را تنظیم می‌کنند.

روبیشو عذرخواهی‌ها را «vitamins روانی» می‌نامد—به این معنی که برای والدین و فرزندان بسیار مفیدند. وقتی اشتباهی رخ می‌دهد، والدین همراه با عذرخواهی فرصت آموزش ارزش‌ها و تقویت رابطه را به دست می‌آورند. اما عذرخواهی اثربخش باید عناصر مشخصی داشته باشد؛ نحوه بیان آن نقش کلیدی در رسیدن به بخشش و فواید همراه آن دارد 🌱

در پژوهش مشترک، روبیشو و شومان دو نوع عذرخواهی را بین نوجوانان فرانسوی‌زبان کانادا آزمایش کردند: victim-centered apologies و defensive apologies. عذرخواهی‌های victim-centered شامل عباراتی مانند “I’m sorry,” “What I did was unfair,” “I hurt you,” یا “I reacted too quickly.” گاهی هم درخواست بخشش مطرح می‌شود اما بدون فشار: “I hope you can forgive me, but I understand if you’re not ready.”

در مقابل، defensive apologies همدلی با احساس قربانی را نشان نمی‌دهند؛ ممکن است خطا را توضیح بدهند، عمل را توجیه کنند—مثل “I did it for your own good”—یا کودک را مقصر جلوه دهند و میزان آسیب را کم‌اهمیت نشان دهند—مثلاً “It was just a joke.”

این مطالعات از روش‌های مختلفی مثل پرسشنامه درباره رابطه با والدین، نوشتن واکنش نسبت به موقعیتی که به یاد می‌آورند و پاسخ به سناریوهای فرضی استفاده کردند. روبیشو دریافت والدینی که به فرزندانشان عذرخواهی می‌کنند فضایی ایجاد می‌کنند که بخشش در آن رشد کند. داده‌ها نشان می‌دهد هرچه والدین بیشتر این کار را بکنند، احتمال این‌که نوجوان ببخشد بالاتر است و دلایل بخشش سالم‌تر خواهد بود؛ یعنی بخشش بدون انگیزه‌های کنترل‌کننده انجام می‌شود.

فراتر از بخشش، نوجوانانی که از والدینشان عذرخواهی دریافت می‌کنند سطح رفاه روانی بالاتری دارند و رفتارهای مهربانانه و کمک‌رسان بیشتری از خود نشان می‌دهند. همچنین احتمال این‌که اشتباهات خود را با والدین در میان بگذارند بیشتر و احتمال دروغ گفتن کمتر است 😊

گاهی در کارهای بالینی روبیشو والدینی را دید که عذرخواهی‌شان همراه با توجیه بود: “You were difficult,” “I was sick,” “Your father wasn’t there.” اگرچه این دلایل ممکن است به ظاهر موجه باشند، اما روابط خانواده بهتر نشدند. پاسخ‌های دفاعی بیشتر روی احساسات والدین تمرکز می‌کند تا روی آن‌چه نوجوان تجربه کرده است.

برای نوجوان، چنین پاسخی پیامِ «آنچه تو تجربه می‌کنی واقعی نیست» را می‌فرستد، در حالی که والدین معمولاً هدفشان این است که «ما به یک اندازه دوستت داریم.» وقتی والدین دفاعی رفتار می‌کنند نوجوان یا واکنش تهاجمی نشان می‌دهد یا در خود فرو می‌رود. روبیشو می‌گوید خانواده‌هایی که والدین توانستند مسئولیت را بپذیرند و عذرخواهی کنند، پس از چند ماه درمان وضع‌شان بسیار بهتر شد.

اگر بعداً والدین متوجه شوند شکایت نوجوان تا حدی درست بوده—مثلاً «هرچند تلاش می‌کردند با بچه‌ها برابر رفتار کنند، اما موفق نبودند»—می‌توانند دو عذرخواهی ارائه کنند: یکی برای واکنش اولیه‌شان و دیگری برای بی‌عدالتی واقع‌شده، و در ادامه گفت‌وگویی درباره چگونگی فراهم کردن فرصت‌های برابر باز کنند. اگر والدین دنبال نتیجه مثبت‌اند، باید از توضیح دادن و توجیه کردن رفتار پرهیز کنند. همان‌طور که روبیشو می‌گوید: «اگر می‌خواهی عذرخواهی کنی، هم‌زمان از خود دفاع نکن؛ این عملاً یعنی کار را نیمه‌تمام گذاشته‌ای.» نباید کودک را سرزنش کرد یا آسیبی که وارد شده را کوچک شمرد—مثلاً نگفتنِ «اگر تو این‌قدر بد رفتار نکرده بودی، شاید من این‌طور رفتار نمی‌کردم» بسیار مهم است.